Tarih 21 Ocak 2019. Kırım kıyılarındaki Kerç boğazında korkunç bir kaza meydana geldi. Maestro ve Candy isimli Tanzanya bayraklı iki tanker, açık denizde gemiden gemiye sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) naklederken, patlama meydana geldi. Patlama ile birlikte bir anda iki gemi de alev aldı. Her ikisi de konumlarını gösteren Otomatik Tanımlama Sistemi (AIS) alıcı-vericilerini kapatmıştı.
45 yaşındaki Erdoğan Çetinok, Candy isimli gemiye katılalı 25 gün olmuştu. Geminin Libyaya gideceğini düşünüyordu. Ancak öyle olmadı.
Milenyum Energy SA adlı şirkete ait iki gemi, Rusya ile Suriye arasında LPG taşımacılığı yapıyordu. Çetinok ile birlikte mürettebattan 20 kişi hayatını kaybetti. Faciadan sonra iki geminin de OFACın (ABD Hazine Bakanlığı Yabancı Varlıkları Kontrol Ofisi) Suriyeye ilişkin yaptırım listesinde yer aldığı ortaya çıktı.
DW Türkçeye konuşan Çetinokun kız kardeşi Hülya Çetinok, Milenyumu suçluyor: İşin acı kısmı çalışanları işe alırken kandırmaları. Ağabeyim ve diğer çalışanların hayatına mal oldular. Geride gözü yaşlı aileler, yetim evlatlar bıraktılar diyor.
Kerç Boğazı’ndaki felaketin arkasındakiler, uluslararası yaptırımları doğrudan ihlal ederek, Suriyenin içine ve dışına petrol ve gaz ürünlerinin taşınmasında yer alan daha geniş bir uluslararası aktör ağının parçasıydı. Bu ticarete ilişkin olduğu düşünülen para hareketleri, ABD merkezli Bank of New York Mellonun (BNY Mellon) uyum görevlileri tarafından hazırlanan ve ABD Hazinesine bağlı istihbarat birimi Mali Suçları Uygulama Ağı’na (FinCEN) sunulan bir raporda belgelendi.
New York merkezli BuzzFeed News tarafından elde edilen ve kâr amacı gütmeyen bir küresel araştırmacı gazetecilik ağı olan Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu (ICIJ) ile paylaşılan FinCEN Files, 88 ülkeden 400den fazla gazetecinin 16 aylık çalışması sonucu haberleştirildi. FinCEN Files araştırması, ABD Hazinesine bağlı istihbarat birimi FinCENe sunulan gizli banka raporlarına, konsorsiyumun elde ettiği destekleyici banka belgelerine ve onlarca röportaja dayanıyor. Araştırma, dünya çapında yolsuzluk ve suçluluğu destekleyen yasa dışı para akışlarına benzersiz, kuşbakışı bir görünüm sağlıyor.
Suriye ile petrol ticaretini yasaklayan ABD ve AB yaptırımları 2011den beri yürürlükte ve o zamandan beri birçok kez ihlal ediliyor. Ağustos 2015te bu yaptırımları ihlal eden şirketler ve kişiler ABD Hazine Bakanlığı tarafından bireysel yaptırıma tabi tutuldu.
Bu kuruluşlar arasında Panamada kayıtlı ve Türkiyede faaliyet gösteren Milenyum Energy SA da vardı.
Aynı tarihte Milenyumun yöneticileri ve çalışanlarının yanı sıra şirketin ortak çalıştığı Blue Energy Trade Ltd de OFACın SDN (Özel Olarak Belirlenmiş Vatandaşlar) listesine alındı. ABD Hazine Bakanlığı’nın açıklamasına göre Milenyum, Nisan 2008 itibarıyla Suriyeye yaptığı petrol ürünleri ticareti için para işlemlerini Blue Energy üzerinden yapıyordu.
Soruşturmanın bir parçası
BNY Mellonun FinCENe sunduğu Şüpheli Eylem Bildirimi (SAR) raporu ise Milenyumun Blue Energy Trade Ltd Co üzerinden yaptığı transferlere ışık tuttu.
ABDli banka, Kasım 2016da aralarında Petrokim Trading Ltdnin de yer aldığı şirketler hakkında Suriyeye yönelik OFAC yaptırımlarından kaçındığı şüphesiyle FinCENe bir SAR sundu.
BNY Mellon, raporda, ABDde yürütülen bir soruşturmanın parçası olarak ABD hükümetinden gelen bilgi talebi nedeniyle, söz konusu kuruluşların para transferlerini incelemeye aldığını belirtti.
Şirket Maltada kayıtlı
Banka FinCENe, Malta merkezli Petrokimin, Türkiyede kurulu Petkim Petrokimya Holding AŞ ile bağlantılı olduğunu bildirdi. ICIJin Paradise Papers araştırmasında yer alan Malta belgeleri de aynı tarihlerde SOCAR Turkey Enerji AŞ Birinci Başkan Yardımcısı olan Samir Karimovun, Petrokimin direktörü ve yasal temsilcisi olduğunu gösteriyor.
Petkim Petrokimya Holding AŞ, Türkiyede petrokimya ürünleri üretiminin en önemli temsilcisi. 1965 yılında devlet tarafından kurulan Petkimin yüzde 51 oranındaki kamu hissesi 2008 yılında özelleştirilerek Azeri-Türk ortaklığındaki SOCAR&Turcas konsorsiyumuna satıldı. SOCAR, 2012de Türk şirketi Turcasın da hisselerini alarak yüzde 51lik hissenin sahibi oldu. Petkimin yüzde 49 hissesi ise halka açık ve Borsa İstanbulda işlem görüyor.
Şüpheli 224 milyon dolar
ABD Hazinesinin kayıtlarına göre Petrokim, Mart 2010-Temmuz 2016 arasında toplamda 224 milyon doları aşan 233 ‘şüpheli para transferi gerçekleştirdi. Petrokimin ‘şüpheli olarak işaretlenen para transferleri arasında Suriye yaptırımlarını ihlal ettiği belirlenen Blue Energy de yer aldı.
Zarrab ve Aktif Bankın şüpheli para transferleriBNY Mellon, FinCENe sunduğu SARda, Petkim Petrokimya Holding AŞ ile ilişkili olduğunu belirttiği Petrokim Trading Ltd ile Blue Energy arasında, 2014un Temmuz ortasından Aralık ayı sonlarına kadar toplamda 14 milyon dolara yakın karşılıklı 12 para transferi olduğunu bildirdi.
Petrokim-Blue Energy arasındaki para transferlerinden birkaç ay sonra Blue Energy, SDN listesine alındı. BNY Mellonun sunduğu raporda, Petrokim ile para alışverişinde bulunan Blue Energynin, Saint Kitts ve Nevis merkezli bir offshore şirketi olduğu belirtildi. Banka, şirketin kime ait olduğunu tespit edemedi. Raporda ABD Hazine Bakanlığı’nın açıklamasına yer veren banka, Milenyumun, Suriyenin Esad rejimi kontrolündeki Banias limanına düzenli olarak enerji ürünleri sevkiyatı düzenlediğini, ödemeleri de Blue Energy Trade Ltd Co üzerinden aldığını belirtti.
Milenyumun Nisan 2008den beri Blue Energy ile ortak çalıştığını belirten ABD Hazinesine göre, Nisan 2015te Milenyum, değeri 1.2 milyon doları aşan LPGyi Blue Energy aracılığıyla Banias limanına taşıdı. Mart 2015te ise Milenyum, binlerce metrik ton LPGnin Baniasa sevkiyatı için ödemeleri Blue Energy kanalıyla aldı.
Petkim ile 91 milyar dolarlık işlem
BNY Mellon, Petrokimin, Petkim Petrokimya Holding AŞ ve Palmali Gas Shipping Co Ltd ile olan karşılıklı para transferlerini de şüpheli olarak raporladı. Kasım 2016 tarihli rapora göre Petrokim Trading Ltd ile Petkim Petrokimya arasında Mart 2010dan Ocak 2016ya kadar toplamda 91 milyon dolara yakın 54 ‘şüpheli para transferi yapıldı. Rapora göre Petrokim ile Palmali Gas Shipping Co Ltd arasındaki ‘şüpheli işlemler ise Nisan 2010-Mayıs 2015 arasında gerçekleşti. Bu tarihler arasında toplamda 29 milyon doları aşan 73 işlem yapıldı.
Palmali Holdinge ilişkin iddialar
BNY Mellon raporunda, Malta merkezli Palmali Gas Shipping Co Ltdnin Türkiye merkezli Palmali Holding ile bağlantılı olduğu ifade edildi. ICIJin Paradise Papers araştırmasında yer alan Malta belgeleri de bunu teyit ediyor. Malta belgelerine göre Palmali Holdingin sahibi Mübariz Mansimov, Palmali Gas Shipping şirketinin hukuki ve idari temsilcisi.
Medyaya yansıyan haberlere göre ise OFAC tarafından 25 Mart 2019 tarihinde İran ve Suriye ile İlgili Petrol Sevkiyatlarına İlişkin Yaptırımlar başlığı ile yayınlanan raporda Palmaliye ait bir petrol tankerinin 2015 yılında ambargoyu deldiği ve Suriyeden petrol taşıdığı iddia edilmişti. Palmali Holding, iddialara ve SAR raporlarında yer alan transferlere ilişkin sorularımıza yanıt vermedi.
BNY Mellon raporunda, ayrıca, 27 Mart 2009da Maltada kurulan Petrokim Trading Ltd hakkında, Malta gibi yüksek riskli bir bölgede kurulan paravan şirket görünümünde olması ve İran yaptırımları gereğince SDN listesine alınan pek çok şirketle aynı adresi kullanması nedeniyle daha önce de SAR raporları hazırlandığına dikkat çekildi.
Petrokim ihracat yapıyor
BNY Mellon Mart 2011 tarihli raporunda da Ekim-Aralık 2010 arasında Petkim Petrokimya Holding AŞ’den Petrokim Trading Ltdye ‘şüpheli para transferleri yapıldığını belirtti. Ayrıca bu SAR raporunda Petrokimin Petkimin yanı sıra başka şirketlerden de ödeme aldığı belgelendi.
Rapora göre Petrokime para gönderen şirketler arasında Petkim Petrokimyanın yanı sıra Ukrayna merkezli bir şirketle Londra merkezli bir paravan şirket (LLP-Limited Liability Partnership) de yer aldı. Banka, Petrokimin Malta gibi yüksek riskli bir bölgede kayıtlı olduğuna dikkat çekti.BNY Mellon, çalıştığı bankalardan aldığı bilgiye göre Petkim’den Petrokim’e yapılan para transferlerinin ithalattan kaynaklı ödemeler olduğunu ifade etti.
Petkim ile Petrokim arasındaki ticari ilişkiler Petkimin finansal tablolarında da yer alıyor. Petkimin web sitesinde yer alan finansal tablolarda Petrokim gider kaleminde alacaklı şirket olarak görünürken, borçların ağırlıklı olarak LPG, doğalgaz gibi ticari ürünlerin alımından kaynaklandığı belirtiliyor. Petkimin finansal tablolarında Blue Energy Trade Ltd Co ile ise herhangi bir ticari ilişkiye rastlanmıyor.
SAR raporlarına yansıyan şüpheli işlemleri ve Blue Energy şirketiyle ticari ilişkilerini sorduğumuz Petkim ve SOCAR ise sorularımıza yanıt vermedi. Malta merkezli Petrokimin o dönemki direktörlüğünü yürüten hukuk firması Fenlex ise, ICIJin Maltalı ortaklarına yaptığı açıklamada, Petrokimin, görev yaptığımız süre boyunca Suriye kuruluşlarıyla bilgimiz dahilinde bir işlemi yok dedi.
2019 yılında Kerç Boğazı’nda gerçekleşen faciayla ilgili ise Türkiyede devam eden bir dava bulunuyor. Milenyumun yöneticileri Serkan ve Erkan Düzgören tutuksuz yargılanmak üzere serbest bırakılırken, iki geminin kaptanları infaz yasasının ardından cezaevinden çıktı. Bir sonraki duruşmanın 20 Kasımda görüleceğini belirten faciada hayatını kaybeden Erdoğan Çetinokun kız kardeşi Hülya Çetinok, Mağdur aileler olarak tek beklentimiz adalet ve tüm sorumluların gereken cezayı alması diyor.
