Türkiyede 24 Haziran seçimleri ile birlikte, 16 Nisan 2017 anayasa referandumunda kabul edilen değişiklikler tamamıyla yürürlüğe girmiş olacak.
Bakanlar Kurulunun kaldırılması ve yürütme organının Cumhurbaşkanına devredilmesi ile birlikte ülkede parlamenter sistemden teknik olarak bir başkanlık sistemine geçilecek.
Cumhurbaşkanının genişletilmiş ve yasama organını devralmış yetkileri kamuoyunda yeni sistemin denge ve denetim mekanizmalarına dair tartışmalar yaratırken, Türkiye Büyük Millet Meclisinin (TBMM) yetkilerinde de geniş çaplı bir yeniden düzenleme 25 Haziran itibarıyla devreye giriyor.
Buna göre eski TBMMnin sorumluluk alanı içinde bulunan bazı yetkiler ya yürütme organına devredilmiş ya da kaldırılmış durumda. Yeni TBMMnin yapısı ve yetkileri konusunda öne çıkan maddeler ise şu şekilde:
Kanun çıkarma ve yürütme organını denetleme
TBMM, esasen yasama organı olarak kanun teklifi ve tasarılarını görüşmek ve oylamaktan sorumlu. Anayasadaki değişikliklikler ile birlikte TBMMnin kanun tekliflerini görüşme yetkisinde bir değişiklik bulunmuyor. Ancak Başbakanlık makamının lağvedilmesi ve yürütmenin Cumhurbaşkanı, yardımcıları ve bakanlara devredilmesi ile birlikte TBMMnin Bakanlar Kurulunu denetleme yetkisi kaldırıldı.
Dolayısıya TBMMnin yeni dönemde bakanları ve Bakanlar Kurulunu denetleme ve Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname (KHK) çıkarma yetkisi verme gibi yetkileri artık bulunmuyor.
Bakanlar ve cumhurbaşkanı yardımcılarının doğrudan Cumhurbaşkanı tarafından belirlenecek olması ve bu kişiler belirlenirken milletvekili olma şartı aranmaması, aksi gerçekleşmediği sürece Cumhurbaşkanının kendisi hariç yürütme organındaki hiçbir üyenin halk tarafından seçilmemiş olacağı anlamına geliyor. Cumhurbaşkanı yardımcısı veya bakan olarak atanan milletvekillerinin ise TBMM üyelikleri sona erecek.
Ancak bakanlar ve cumhurbaşkanı yardımcılarının, milletvekilleri arasından atanmasalar bile milletvekili seçilme yeterliliğine sahip olması ve göreve başlamadan önce TBMM önünde ant içme şartı geçerliliğini koruyacak. Cumhurbaşkanı bütçe konusunda Meclisi pas geçebilir
Bütçe onaylama yetkisi TBMMde olmakla birlikte, Cumhurbaşkanı tarafından teklifi sunulan, Bütçe Komisyonunda görüşüldükten sonra Genel Kurula gönderilen metin eğer belirlenen süreler dahilinde yürürlüğe konmazsa geçici bütçe kanunun çıkarılması öngörülüyor.
Geçici bütçe kanununun da çıkarılmaması durumunda yeni bütçe onaylanana kadar bir önceki yılın bütçesi yeniden değerlenme oranına göre arttırılarak uygulanacak. Bir başka deyişle, bütçe görüşmelerinin açmaza girmesi ve TBMM tarafından onaylanmaması durumunda, yürütme organının başındaki Cumhurbaşkanı bir önceki yılın bütçesi üzerinden Meclise ihtiyaç duymaksızın yeni bütçeyi uygulama yetkisine kavuşuyor.
Meclisin soru sorma yetkisi kısıtlanıyor
Yeni dönemde TBMMnin yetkilerinde öne çıkan en önemli düzenlenmelerden bir tanesi Meclisin bilgi edinme ve denetim yollarında yapılan değişiklikler.
Buna göre 16 Nisan anayasa değişiklikleri ile birlikte TBMMnin sözlü soru sorma yetkisi kaldırılırken, yazılı soru da sadece cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanlara yöneltilebiliyor. Cumhurbaşkanına ise herhangi bir şekilde soru sorulamayacak olması, yürütme organının başı üzerindeki denetim mekanizmalarının güçsüzleştiği yönünde tartışmalara neden oluyor.
Zira değişikliklerden önceki anayasa maddelerinde, yeni dönem itibarıyla lağvedilecek olan Başbakanlık makamına ve Bakanlar Kuruluna yazılı ve sözlü soru yöneltilebiliyordu.
Artık güvenoyu ve gensoru yok
Anayasa değişiklikleri ile Başbakanlık makamının lağvedilmesi ve yürütme organının tamamıyla Cumhurbaşkanlığı makamında toplanması güvenoyu ve gensoru uygulamalarını da geçersiz kıldı. Yürütmenin başındaki Cumhurbaşkanının doğrudan halk tarafından seçilecek olması, hükümetin TBMMden güvenoyu alarak göreve başlaması gerekliliğini ortadan kaldırdı.
Aynı şekilde Bakanlar Kurulu veya toplu ya da bireysel olarak bakanlar hakkında verilen gensoru mekanizmaları da yeni anayasada yer almayarak TBMMnin yetki alanının dışında bırakıldı. Yüce Divan için 400 imza gerekiyor
Cumhurbaşkanı, cumhurbaşkanı yardımcıları ve bakanların cezai sorumlulukları karşısında denetim mekanizmaları halen TBMMnin elinde olmakla birlikte, bu kişilerden herhangi birinin suç işlediği iddiasıyla soruşturma açma şartları ancak Meclis üye tam sayısının salt çoğunluğunun vereceği önergeyle gerçekleşebiliyor.
Buna göre bu kişiler hakkında soruşturma açmak için 301 milletvekilinin imzası gerekiyor ve siyasi partilerin meclis sandalye sayısı ile doğru orantılı bir şekilde kurulacak 15 kişilik komisyonun hazırlayacağı raporun TBMM Genel Kuruluna sunulması gerekiyor.
Hakkında soruşturma başlatılan Cumhurbaşkanı, cumhurbaşkanı yardımcısı ve bakanların yargılanmak üzere Yüce Divana gönderilmesi için ise TBMMnin üye tam sayısının üçte ikisinin, yani 400 milletvekilinin imzası gerekiyor.
Normal şartlarda seçimlerin yenilenmesine karar verme yetkisi bulunan Cumhurbaşkanının, hakkında soruşturma başlatılması ve Yüce Divana sevk edilmesi durumunda seçim kararı alma yetkisi bulunmuyor.
Seçimlerin yenilenmesi
Yeni dönemde TBMM, üye tam sayısının beşte üç çoğunluğu, yani 360 milletvekilinin imzasıyla genel seçim ile cumhurbaşkanlığı seçimlerini yenileyebilecek. Anayasa değişikliklerinden önce ise seçimler, Bakanlar Kurulunun kurulamaması ya da güvensizlik oyu ile düşürülmesi durumunda Cumhurbaşkanının TBMM Başkanı ile istişaresi ile yenilenebiliyordu.
16 Nisan anayasa referandumunda seçimlerin yenilenmesine ilişkin bir diğer öne çıkan madde de Cumhurbaşkanına herhangi bir gerekçe göstermeksizin seçimleri yenileme yetkisinin verilmiş olması.[Parlament in Ankara Türkei]Cumhurbaşkanı vekili ve 600 milletvekili
Yeni düzenlemelere göre Cumhurbaşkanlığı makamının herhangi bir nedenle boşalması ya da hastalık ve yurtdışına çıkma gibi nedenlerle geçici olarak görevden ayrılması durumunda Cumhurbaşkanı Yardımcısı, Cumhurbaşkanına vekalet edecek ve kendisinin tüm yetkilerine sahip olacak. Anayasa değişikliklerinden önce bu görev halkın oylarıyla seçilen milletvekilleri arasından belirlenen TBMM Başkanı tarafından yürütülüyordu.
Bir diğer değişiklik sonucu ise yeni meclisteki milletvekili sayısı 550den 600a çıkıyor ve milletvekili seçilmek için asgari yaş 25ten 18e indiriliyor.
Milletvekili sayısının 450den 550ye çıkarılması Aralık 1995 genel seçimleri öncesinde denk gelirken, seçilme yaşının 25e indirilmesi ise 2006 yılında yapılan bir yasa değişikliği ile düzenlenmişti.
(Deutsche Welle)
