Analiz / Doç. Dr. Osman TEK
Mekke döneminin altıncı evresi Müslüman topluluk için yeni bir ufuk açmıştı. Habeşistan hicreti yalnızca baskıdan kaçan küçük bir grubun güvenli bir coğrafyaya ulaşması değildi; aynı zamanda Müslümanların ilk kez ilâhî himayeyi tarihsel bir tecrübe olarak yaşamalarıydı. Mekke’de işkence altında yaşayan bir topluluk, uzak bir ülkede adil bir kralın koruması altına girmişti. Bu olay hem Müslümanların psikolojisini hem de Mekke’deki inkâr cephesinin stratejisini köklü biçimde değiştirdi.
Kureyş aristokrasisi açısından mesele artık yalnızca yeni bir din değildi. Mekke’de başlayan bu hareket, şehir sınırlarını aşmıştı. Habeşistan’da güvenli bir sığınak bulan Müslümanlar, Mekke’nin baskı alanından çıkmıştı. Bu durum Kureyş ileri gelenlerini yeni bir strateji arayışına zorladı.
İlk yıllarda kullanılan yöntem açıktı: baskı.
İşkence, ekonomik ambargo, sosyal dışlama ve psikolojik kuşatma Müslümanların direncini kırmayı hedefliyordu. Fakat bu yöntemler beklenen sonucu vermedi. İşkence Müslümanları korkutmak yerine daha kararlı hâle getirdi. Sosyal baskı topluluğu dağıtmak yerine birbirine daha sıkı bağladı. Habeşistan hicreti ise hareketi söndürmek yerine genişletti.
Bu başarısızlık Kureyş liderlerini farklı bir stratejiye yöneltti.
Artık amaç Müslümanları fiziksel olarak ezmek değil, mesajın özünü yumuşatmak olacaktı.
İşte bu noktada Mekke’de uzlaşma teklifleri ortaya çıktı.
Bu teklifler ilk bakışta oldukça makul görünüyordu. Açık çatışma yerine karşılıklı tavizlere dayanan bir çözüm öneriliyordu. En meşhur teklif şu şekilde ifade edilir:
“Bir yıl sen bizim ilahlarımıza tap, bir yıl biz senin ilahına tapalım.”
Bu teklif ilk bakışta pragmatik bir çözüm gibi görünüyordu. Çatışma sona erecek, Mekke’deki sosyal huzur yeniden sağlanacak, ekonomik ilişkiler normale dönecekti. Kureyş liderleri açısından bu çözüm oldukça rasyoneldi. Çünkü artık İslam’ın tamamen ortadan kaldırılması mümkün görünmüyordu.
O hâlde yeni dini kontrol altına almak daha akıllıca bir strateji olabilirdi.
Fakat bu teklifin arkasında çok daha derin bir hesap vardı.
Amaç tevhidi doğrudan reddetmek değildi. Amaç onu göreceli hâle getirmekti .
Tevhid mutlak bir iddiadır. Allah’ın birliği yalnızca yeni bir inanç değildir; aynı zamanda bütün putların reddidir. Eğer tevhid başka ilahlarla aynı düzlemde kabul edilirse artık tevhid olmaktan çıkar.
İşte uzlaşma tekliflerinin asıl hedefi buydu.
Bu noktada Mekke’deki mücadele yeni bir aşamaya girdi. Artık mesele işkenceye direnmek değildi. Mesele hakikatin içinin boşaltılmasına karşı direnmekti.
Tasavvuf düşüncesi bu tür sınavları açıklamak için ihlâs kavramını kullanır.
İhlâs çoğu zaman samimiyet olarak çevrilir. Ancak tasavvuf literatüründe ihlâs bundan çok daha derin bir anlam taşır. İhlâs yalnızca niyetin temiz olması değildir; niyetin hiçbir pazarlığa konu edilmemesidir.
Sufiler ihlâsı şöyle tanımlar:
“Amelin Allah’tan başka hiçbir paydaş kabul etmemesidir.”
Bu tanım ihlâsın en kritik boyutunu ortaya koyar. İnsan bazen doğru bir şey yapar ama onu başka hesaplarla paylaşır. İnsanların takdirini kazanmak, toplumsal baskıyı azaltmak veya siyasi avantaj elde etmek gibi sebepler amelin içine karışabilir.
Tasavvuf geleneği bu durumu şirk-i hafî olarak adlandırır.
Şirk-i hafî açık putperestlik değildir. İnsan Allah’a inanır fakat hakikati başka hesaplarla paylaşır.
Mesela bir insan doğru bildiği şeyi söylemek yerine toplumun hoşuna gidecek şekilde yumuşatır. Böylece hakikat ile toplumsal çıkar arasında bir denge kurmaya çalışır.
Tasavvuf düşüncesine göre bu denge çoğu zaman ihlâsı aşındırır.
Çünkü ihlâs yönün tekliğini gerektirir.
İnsan bir kez yönünü belirlediğinde bu yönü başka hesaplarla paylaşamaz.
Mekke’deki uzlaşma teklifleri işte bu ihlâsın sınandığı bir anı temsil ediyordu.
Bu teklifler yalnızca siyasi bir çözüm önerisi değildi. Aynı zamanda Müslümanların kimliğini yeniden tanımlamayı hedefliyordu.
Eğer bu teklif kabul edilseydi, İslam Mekke’nin çok dinli yapısına uyum sağlayan bir inanç hâline gelebilirdi. Kâbe’nin etrafında farklı ilahlar bulunmaya devam eder, Allah da bu ilahlar arasında biri olarak kabul edilirdi.
Bu durumda tevhid artık devrimci bir iddia olmaktan çıkar, yalnızca yeni bir dini yorum hâline gelirdi.
İşte yol ayrımı burada ortaya çıktı.
Hakikat toplumsal huzur uğruna esnetilebilir mi?
Bu soru yalnızca o günün Müslümanlarını değil, bütün tarih boyunca hakikat iddiasında bulunan toplulukları ilgilendiren bir sorudur.
Tasavvuf literatürü bu noktada önemli bir uyarı yapar. Sufiler der ki:
“İnsan çoğu zaman günahla değil, küçük tavizlerle yoldan çıkar.”
Açık günah kolay fark edilir. İnsan yanlış yaptığını bilir. Fakat tavizler çoğu zaman makul görünür. İnsan kendine şöyle der: “Şimdilik böyle olsun, sonra düzeltiriz.”
Ancak bu geçici esneklik zamanla yön kaybına dönüşebilir.
Mekke’deki uzlaşma teklifleri tam olarak böyle bir sınavdı.
Müslümanlar sayıca azdı. Siyasi güçleri yoktu. Toplumsal baskı altındaydılar. Bu şartlar altında uzlaşma teklifleri oldukça cazip görünebilirdi.
Eğer bu teklif kabul edilseydi Mekke’deki baskı sona erebilirdi. Müslümanlar daha rahat bir hayat yaşayabilirdi. Ekonomik ilişkiler normale dönebilirdi.
Fakat bu rahatlığın bedeli tevhidin mutlaklığından vazgeçmekti.
Tasavvuf düşüncesine göre ihlâs çoğu zaman en zor aşamadır. Çünkü burada insan açık düşmanlıkla değil, iyi niyetli görünen tekliflerle karşılaşır.
Zorlukta direnmek kolaydır. Fakat konforlu tavizde direnmek zordur.
Mekke’deki yedinci evre bu yüzden son derece öğreticidir.
Bu evrede Müslümanlar yalnızca baskıya karşı değil, makul görünen tavizlere karşı direnmiştir.
Bu direnişin cevabı kısa ama son derece güçlü bir metinle verilmiştir.
Bu metin Kâfirûn sûresi dir.
Bu sure yalnızca bir inanç beyanı değildir. Aynı zamanda hakikat ile uzlaşma arasındaki sınırı belirleyen bir manifestodur.
Surenin dili son derece dikkat çekicidir. Ne tehdit vardır ne de hakaret. Dil sakin ama nettir.
Tasavvuf düşüncesi bu tür bir duruşu istikamet olarak tanımlar.
İstikamet insanın yönünü korumasıdır.
İnsan bazen hedefe ulaşmak için yolunu değiştirir. Ancak bazı yollar vardır ki yön değiştirmek hedefi kaybetmek anlamına gelir.
Tevhid böyle bir yoldur.
Bu yüzden Mekke’nin yedinci evresi yalnızca tarihsel bir olay değildir. Bu evre hakikat ile uzlaşma arasındaki ince çizginin nasıl korunacağını gösteren bir örnektir.
İhlâs bazen yüksek sözlerle değil, sakin bir hayır ile ortaya çıkar.
Ve bazen tarihin yönünü belirleyen şey tam olarak bu sakin ama tavizsiz duruştur.
Vahyin başlangıcında insan: Toplumdan önce bilincin inşası (1)
Alak Sûresi’nin üslubu: İnşa dili (2)
Murâkabe: Uyanmış bilincin sürekli dikkat hâline getirilmesi, gizli davet (3)
Sessizlikten kamusal şehadete: Yoğunlaşmış izhâr, temkîn ve Mekke toplumu ile vahyin senkronu (4)
Safa Tepesi’nden kamusal şehadete: Yoğunlaşmış izhâr, temkîn ve Mekke toplumuyla vahyin senkronu (5)
Uzlet: Daru’l-Erkam ve bilincin mekansal korunması (6)
Halvet: Metinle yoğunlaşma ve ruhun terbiyesi (613–614)
Zühd ve Fakr: Sahabe hayatlarında halvetin meyveleri (613–615)
Sabır ve zaman bilinci: Kamusal davetin eşiğinde bilinci olgunlaşması (614–616)
Halveten celvete: Batından zahire tarihsel geçiş ve Medine’ye giden yol (616–622)
Acının eşiğinde iman: Mekke’de beşinci evre ve ‘sabır-tahammül’ kavramı (615–616)
Mekke daralırken: İlk Habeşistan hicretinin sessiz başlangıcı
Terkten Himayeye: Meryem Sûresi, Habeşistan ve ilâhî korumanın ufku
Musa-Firavun anlatısı: Zulmün sonu
Necaşî Sarayında Hakikat: İkinci Habeşistan Hicreti ve Ca‘fer’in Konuşması
Kâfirûn Sûresi ve İhlâsın metinsel manifestosu
İhlâsın Bedeli: Tavizsiz duruş, Tecrid ve Büyük Boykot’a giden yol
