Analiz / Doç. Dr. Osman TEK
(617 | Şi‘b-i Ebî Tâlib | Açlığın Başladığı Yıllar)
Mekke döneminin yedinci evresi uzlaşma tekliflerinin kesin bir biçimde reddedilmesiyle kapanmıştı. Bu reddin ardından artık iki taraf arasındaki mücadele yeni bir aşamaya girmişti. Kureyş ileri gelenleri için mesele artık yalnızca Muhammed’in getirdiği mesajı tartışmak değildi. Onlar için mesele, bu hareketin Mekke toplumunda kök salmasını engellemekti.
Çünkü tevhid çağrısı yalnızca dini bir inanç değildi. Bu çağrı Mekke’nin sosyal düzenini, ekonomik yapısını ve kabile hiyerarşisini sarsıyordu. Kâbe etrafında kurulan putperest düzen Mekke’nin ekonomik hayatının merkezindeydi. Farklı kabilelerin putları Kâbe’de bulunuyor ve bu durum Mekke’yi Arap yarımadasının dini merkezi hâline getiriyordu.
Tevhid çağrısı bu düzeni kökten sarsıyordu.
Bu yüzden Kureyş aristokrasisi uzlaşma tekliflerinin başarısız olmasının ardından daha sert bir strateji geliştirdi. Amaç artık Müslümanları yumuşatarak etkisizleştirmek değil, onları toplumsal hayattan tamamen dışlamaktı.
Bu stratejinin sonucu Mekke tarihinde benzeri görülmemiş bir uygulama oldu: büyük boykot.
Kureyş ileri gelenleri Haşimoğulları ve Müslümanlara karşı kapsamlı bir ambargo kararı aldılar. Bu karar yalnızca ekonomik değil, aynı zamanda sosyal ve siyasi bir kuşatmaydı.
Karar yazılı bir belge hâline getirildi. Mekke’nin ileri gelenleri bu metni imzaladı ve belge Kâbe’nin duvarına asıldı. Bu sembolik hareket yalnızca bir duyuru değildi; aynı zamanda Mekke toplumunun tamamına verilen bir mesajdı.
Boykot kararının içeriği oldukça sertti:
– Müslümanlarla ticaret yapılmayacaktı.
– Müslümanlarla evlilik yapılmayacaktı.
– Müslümanlarla sosyal ilişki kurulmayacaktı.
– Onlara yiyecek satılmayacaktı.
Bu karar yalnızca Müslümanları değil, onları koruyan Haşimoğullarını da kapsıyordu.
Bu durum Mekke’de yeni bir tablo ortaya çıkardı. Müslümanlar ve onları koruyan kabile Mekke’nin merkezinden uzaklaştırıldı ve şehrin dar bir vadisine çekilmek zorunda kaldı.
Bu vadi tarih kaynaklarında Şi‘b-i Ebî Tâlib olarak bilinir.
Şi‘b kelimesi Arapçada dar geçit veya vadi anlamına gelir. Bu vadi Mekke’nin dışında, dağların arasında kalan dar bir alandı. Haşimoğulları ve Müslümanlar burada üç yıl boyunca kuşatma altında yaşayacaktı.
Boykotun ilk günlerinde Müslümanlar bunun kısa süreceğini düşündüler. Mekke toplumunun tamamının bu kararı desteklemesi mümkün görünmüyordu. Fakat zaman ilerledikçe boykotun ciddiyeti ortaya çıktı.
Mekke pazarlarında Müslümanlara hiçbir şey satılmıyordu.
Kervanlar Mekke’ye geldiğinde Kureyş ileri gelenleri malların fiyatını yükseltiyor, Müslümanların yiyecek almasını engelliyordu.
Bu durum özellikle çocuklar ve yaşlılar için ağır sonuçlar doğurdu.
Tarih kaynaklarında anlatılan sahneler son derece çarpıcıdır. Geceleri vadiden çocukların ağlama sesleri duyuluyordu. Açlık o kadar şiddetliydi ki insanlar bazen ağaç yaprakları yemek zorunda kalıyordu.
Bu sahneler yalnızca tarihsel bir dram değildir. Bu sahneler sabrın en ileri biçiminin ortaya çıktığı anlardır.
Tasavvuf literatüründe sabır yalnızca zorluklara katlanmak olarak tanımlanmaz. Sabır aynı zamanda yönünü kaybetmemektir.
Bir sufi metninde şöyle denir:
“Sabır, musibetin içinde yönünü korumaktır.”
Şi‘b boykotu bu sabrın tarihsel örneklerinden biridir.
Çünkü burada baskı yalnızca bireylere değil, bütün bir topluluğa yöneliktir. Amaç Müslümanların direncini kırmak değil, onların toplumsal dayanışmasını parçalamaktır.
Boykot stratejisinin arkasındaki mantık açıktı. Eğer insanlar aç bırakılırsa sonunda teslim olurlar.
Fakat Mekke’de beklenen olmadı.
Müslümanlar açlıkla karşılaştıklarında birbirlerinden kopmadılar. Tam tersine, dayanışmaları daha da güçlendi.
Bu durum tasavvuf düşüncesinde önemli bir kavramla açıklanır: sabır ve rızık bilinci.
Tasavvuf geleneğine göre sabır yalnızca dayanma gücü değildir. Sabır aynı zamanda rızkın kaynağını doğru yerde görme bilincidir.
İnsan rızkın yalnızca ticaret, kabile gücü veya toplumsal ilişkilerle geldiğini düşünürse, bu dayanaklar ortadan kalktığında umudunu kaybeder.
Fakat rızkın Allah’tan olduğuna inanan bir insan için durum farklıdır.
Bu bilinç sabrı mümkün kılar.
Şi‘b boykotu Müslüman topluluk için bu bilincin derinleştiği bir dönem oldu.
Onlar artık rızkı yalnızca Mekke pazarlarında aramıyordu.
Rızık artık yalnızca ticaret değildi.
Rızık imanlarını koruyabilme gücüydü.
Bu yüzden açlık onların inancını zayıflatmadı.
Aksine, inançlarını daha da güçlendirdi.
Vahyin başlangıcında insan: Toplumdan önce bilincin inşası (1)
Alak Sûresi’nin üslubu: İnşa dili (2)
Murâkabe: Uyanmış bilincin sürekli dikkat hâline getirilmesi, gizli davet (3)
Sessizlikten kamusal şehadete: Yoğunlaşmış izhâr, temkîn ve Mekke toplumu ile vahyin senkronu (4)
Safa Tepesi’nden kamusal şehadete: Yoğunlaşmış izhâr, temkîn ve Mekke toplumuyla vahyin senkronu (5)
Uzlet: Daru’l-Erkam ve bilincin mekansal korunması (6)
Halvet: Metinle yoğunlaşma ve ruhun terbiyesi (613–614)
Zühd ve Fakr: Sahabe hayatlarında halvetin meyveleri (613–615)
Sabır ve zaman bilinci: Kamusal davetin eşiğinde bilinci olgunlaşması (614–616)
Halveten celvete: Batından zahire tarihsel geçiş ve Medine’ye giden yol (616–622)
Acının eşiğinde iman: Mekke’de beşinci evre ve ‘sabır-tahammül’ kavramı (615–616)
Mekke daralırken: İlk Habeşistan hicretinin sessiz başlangıcı
Terkten Himayeye: Meryem Sûresi, Habeşistan ve ilâhî korumanın ufku
Musa-Firavun anlatısı: Zulmün sonu
Necaşî Sarayında Hakikat: İkinci Habeşistan Hicreti ve Ca‘fer’in Konuşması
Kâfirûn Sûresi ve İhlâsın metinsel manifestosu
İhlâsın Bedeli: Tavizsiz duruş, Tecrid ve Büyük Boykot’a giden yol
Yol ayrımının başlangıcı: Mekke’de uzlaşma teklifleri ve İhlâsın ilk sınavı
Açlık, Fakr ve Dayanışma: Boykot Yıllarında Cemaatin İnşası
