Analiz / Doç. Dr. Osman TEK
Şi‘b-i Ebî Tâlib boykotu yalnızca ekonomik bir kuşatma değildir. Bu olay aynı zamanda insanın rızık anlayışının kökten sarsıldığı ve yeniden inşa edildiği tarihsel bir tecrübedir. Mekke’de boykot yılları yaşanırken Müslümanlar yalnızca açlıkla değil, dünyanın işleyişine dair yerleşik kabullerle de yüzleşmek zorunda kaldılar.
Mekke toplumu rızkı büyük ölçüde ticaretle ilişkilendiriyordu. Mekke, Arap yarımadasının önemli ticaret merkezlerinden biriydi. Kuzeye Şam’a ve güneye Yemen’e giden kervan yolları burada birleşiyordu. Kureyş aristokrasisi bu ticaret ağını kontrol ediyor ve ekonomik güç aynı zamanda siyasi güç anlamına geliyordu.
Bu düzen içinde rızık, kabile gücü ve ticaret başarısıyla güvence altına alınmış bir imkân olarak görülüyordu.
Boykot bu düzeni Müslümanlar için tamamen ortadan kaldırdı.
Artık pazar yoktu.
Ticaret yoktu.
Toplumsal koruma yoktu.
Müslümanlar ilk kez tam anlamıyla kırılgan hâle gelmişti. Mekke pazarlarında yiyecek satın almaları engelleniyor, dışarıdan gelen kervanlar Müslümanlara mal satmamaları için uyarılıyordu. Kureyş ileri gelenleri kervan sahiplerine baskı yapıyor, fiyatları yükseltiyor ve Müslümanların alışveriş yapmasını zorlaştırıyordu.
Bu durum özellikle çocuklar ve yaşlılar için ağır sonuçlar doğurdu.
Tarih kaynaklarında anlatılan sahneler oldukça çarpıcıdır. Şi‘b vadisinde geceleri çocukların ağlama sesleri duyuluyordu. Açlık o kadar şiddetliydi ki insanlar bazen ağaç yaprakları yemek zorunda kalıyordu. Bu seslerin Mekke sokaklarından bile duyulduğu rivayet edilir.
Bu tablo yalnızca fiziksel bir yoksulluk hikâyesi değildir. Bu aynı zamanda insanın dünyayı nasıl anladığını değiştiren bir tecrübedir.
Tasavvuf literatüründe insanın dünyevî dayanaklarını kaybettiği bu tür dönemler fakr kavramıyla açıklanır. Fakr kelimesi çoğu zaman yalnızca yoksulluk olarak anlaşılır. Oysa tasavvuf düşüncesinde fakr çok daha derin bir anlam taşır.
Fakr insanın kendi gücünün sınırlılığını fark etmesidir.
İnsan çoğu zaman kendisini ayakta tutanın kendi emeği veya kabilesi olduğunu düşünür. Fakat bu dayanaklar ortadan kalktığında insan gerçek kaynağı fark etmeye başlar.
Şi‘b boykotu Müslüman topluluk için böyle bir fakr tecrübesiydi.
Bu tecrübe aynı zamanda tevekkül bilincini derinleştirdi.
Tevekkül çoğu zaman yanlış anlaşılır. Tevekkül tembellik değildir. İnsan çalışmayı bırakıp kaderine razı olmak anlamına gelmez. Tasavvuf düşüncesine göre tevekkül insanın elinden geleni yaptıktan sonra sonucu Allah’a bırakmasıdır.
Boykot yıllarında Müslümanlar ellerinden geleni yaptılar. Az olan yiyecekleri paylaştılar, dayanışma ağları kurdular, gizli yardımlar ulaştırmaya çalıştılar.
Fakat yine de hayat son derece zordu.
İşte bu noktada tevekkül soyut bir kavram olmaktan çıktı ve yaşanan bir tecrübeye dönüştü.
Bir insan aç kaldığında sabır göstermek zorundadır. Fakat açlık uzun sürdüğünde sabır tek başına yeterli olmaz. İnsan sabrını sürdürebilmek için rızkın kaynağına dair daha derin bir bilinç geliştirmek zorundadır.
Tasavvuf geleneğinde bu bilinç “rızkın Allah’tan olduğuna yakîn derecesinde inanmak” şeklinde ifade edilir.
Bu düşünce erken tasavvuf metinlerinde sıkça vurgulanır. Mesela Hasan-ı Basrî’ye atfedilen bir sözde şöyle denir:
“Rızkın seni aradığı kadar sen onu aramazsın.”
Bu ifade rızkın yalnızca insanın çabasıyla belirlenmediğini hatırlatır. İnsan çalışır, çaba gösterir; fakat rızkın nihai kaynağı Allah’tır.
Şi‘b boykotu Müslümanlar için bu hakikatin somut biçimde deneyimlendiği bir dönem oldu.
Boykot yalnızca Müslümanların ekonomik imkânlarını değil, aynı zamanda psikolojik güvenliklerini de ortadan kaldırmıştı. Mekke toplumunun büyük kısmı Müslümanlarla ilişki kurmaktan kaçınıyordu. Bu durum Müslümanları yalnızlığa itmişti.
Ancak bu yalnızlık onları dağıtmadı.
Tam tersine, dayanışmalarını güçlendirdi.
Tarih kaynaklarında bazı Mekkelilerin gizlice Müslümanlara yardım ettiği anlatılır. Geceleri vadinin yakınına yiyecek bırakıldığı rivayet edilir. Bu yardımlar bazen fark edilmeden ulaştırılır, bazen de Kureyş’in kontrolünden kaçırılarak vadinin içine taşınırdı.
Bu yardımların en dikkat çekici yönü yalnızca Müslümanlar tarafından yapılmamasıdır. Mekke toplumunda bazı vicdan sahibi insanlar boykotu ahlâkî olarak kabul edilemez buluyordu.
Bu insanlar gizlice yardımlar ulaştırarak boykotun tamamen başarıya ulaşmasını engelledi. Bu durum tasavvuf düşüncesinde ilâhî yardımın farklı yollarla gelmesi olarak yorumlanır. Tasavvuf literatüründe sıkça tekrarlanan bir düşünce vardır: Allah kulunu bazen beklemediği yerden destekler.
Bu destek bazen bir dosttan gelir, bazen bir yabancıdan.
Şi‘b boykotu sırasında gelen bu yardımlar Müslümanlar için yalnızca fiziksel bir destek değildi. Aynı zamanda ilâhî yardımın görünür hâle geldiği anlar olarak algılandı.
Bu deneyim Müslümanların rızık anlayışını kökten değiştirdi.
Artık rızık yalnızca ticaret değildi.
Rızık yalnızca pazar değildi.
Rızık imanlarını koruyabilme gücüydü.
Tasavvuf literatüründe rızık iki şekilde ele alınır: zahiri rızık ve batıni rızık.
Zahiri rızık insanın yediği ve içtiği şeylerdir.
Batıni rızık ise insanın kalbini ayakta tutan güçtür.
Şi‘b boykotu Müslüman topluluk için zahiri rızık bakımından bir darlık dönemiydi. Fakat batıni rızık bakımından bir genişleme dönemiydi.
İmanlarını koruma kararlılığı arttı.
Topluluk içindeki dayanışma güçlendi.
Tasavvuf düşüncesine göre insanın iç dünyasında yaşanan bu dönüşümler çoğu zaman zorluk dönemlerinde ortaya çıkar.
Bolluk insanı çoğu zaman rehavete sürükler.
Fakat darlık insanı uyanık tutar.
Bu yüzden bazı sufiler şöyle der:
“Darlık kalbi uyandırır.”
Şi‘b boykotu Müslüman topluluk için böyle bir uyanış dönemiydi.
Bu dönem Müslümanların dünyayı algılama biçimini değiştirdi. Artık rızık yalnızca maddi imkânlarla ölçülmüyordu.
Rızık imanlarını koruyabilme gücüydü.
Rızık dayanışmaydı.
Rızık sabırdı.
Bu bilinç daha sonra İslam toplumunun ekonomik ve sosyal ahlâkını şekillendirecektir.
Çünkü açlığı birlikte yaşayan bir topluluk bolluk içinde bencilleşmez.
Şi‘b boykotu bu açıdan yalnızca bir kuşatma değildir.
Bu dönem Müslüman topluluğun rızık anlayışının yeniden doğduğu dönemdir.
Vahyin başlangıcında insan: Toplumdan önce bilincin inşası (1)
Alak Sûresi’nin üslubu: İnşa dili (2)
Murâkabe: Uyanmış bilincin sürekli dikkat hâline getirilmesi, gizli davet (3)
Sessizlikten kamusal şehadete: Yoğunlaşmış izhâr, temkîn ve Mekke toplumu ile vahyin senkronu (4)
Safa Tepesi’nden kamusal şehadete: Yoğunlaşmış izhâr, temkîn ve Mekke toplumuyla vahyin senkronu (5)
Uzlet: Daru’l-Erkam ve bilincin mekansal korunması (6)
Halvet: Metinle yoğunlaşma ve ruhun terbiyesi (613–614)
Zühd ve Fakr: Sahabe hayatlarında halvetin meyveleri (613–615)
Sabır ve zaman bilinci: Kamusal davetin eşiğinde bilinci olgunlaşması (614–616)
Halveten celvete: Batından zahire tarihsel geçiş ve Medine’ye giden yol (616–622)
Acının eşiğinde iman: Mekke’de beşinci evre ve ‘sabır-tahammül’ kavramı (615–616)
Mekke daralırken: İlk Habeşistan hicretinin sessiz başlangıcı
Terkten Himayeye: Meryem Sûresi, Habeşistan ve ilâhî korumanın ufku
Musa-Firavun anlatısı: Zulmün sonu
Necaşî Sarayında Hakikat: İkinci Habeşistan Hicreti ve Ca‘fer’in Konuşması
Kâfirûn Sûresi ve İhlâsın metinsel manifestosu
İhlâsın Bedeli: Tavizsiz duruş, Tecrid ve Büyük Boykot’a giden yol
Yol ayrımının başlangıcı: Mekke’de uzlaşma teklifleri ve İhlâsın ilk sınavı
https://aktifhaber.com/analiz/aclik-fakr-ve-dayanisma-boykot-yillarinda-cemaatin-insasi.html#google_vignettehttps://aktifhaber.com/analiz/kusatma-basliyor-mekkede-buyuk-boykot-ve-sabir-esigi.html#google_vignette
